Muziek en verwachtingen
Bij het bezoek aan een concert spelen  sociale,  muziekinhoudelijke,  affectieve  en intellectuele aspecten een rol.  Muziek kan in al deze aspecten aan de verwachtingen voldoen maar het kan er ook boven uit stijgen. Naar zulke muziek die ons in positieve zin verrast, moeten we streven.

Uit wetenschappelijk onderzoek over de appreciatie  van muziek komt de indruk naar voren dat mensen niet graag verrast willen worden door muziek. In het algemeen lijkt te gelden  “hoe bekender hoe mooier ”.  Dit staat bekend als  het “loutere blootstellingseffect” .  Bij muziek die we al kennen komen de verwachtingen over het verdere beloop steeds  uit, en het is belonend om gelijk te krijgen.  Via een associatief leerproces wordt dan het luisteren naar zo’n  stuk steeds  prettiger ervaren.  Het verschijnsel dat mensen steeds herhaalde muziek mooier vinden dan nieuwe muziek, en des te mooier naarmate de muziek vaker is herhaald, treedt zelfs  op bij Alzheimer patiënten die zich niet bewust kunnen herinneren de muziek eerder gehoord te hebben.

Ook afgezien van het loutere blootstellingseffect luisteren mensen heel graag naar bekende muziek en natuurlijk vooral naar hun favoriete muziek.  De belonende waarde hiervan is in hersenonderzoek aangetoond uit de activatie van beloningscentra diep in de hersenen  zoals de nucleus accumbens en de insula.

Maar er is hoop. Soms wordt juist het niet uitkomen van verwachtingen positief gewaardeerd en grappig genoeg kan daar dan weer eindeloos van worden genoten, zelfs als de verrassing  –voor het bewustzijn-  al lang geen verrassing meer  is.  Een klassiek voorbeeld is de muzikale huivering (frisson):  kippenvel en rillingen van genot veroorzaakt door een plotselinge uitbarsting in een overigens langzaam en rustig stuk muziek.  Er is dan vaak een combinatie van  ritmische, harmonische en dynamische afwijkingen van de verwachte voortzetting.  De verklaring vanuit de contrastieve valentietheorie van David Huron is dat een sterke positieve emotionele  ervaring met vlak daarvoor een sterke negatieve primaire emotionele reactie, uiteindelijk veel  positiever wordt beleefd dan een sterke positieve ervaring  die al verwacht werd.

In meer algemene zin is dan ook het advies aan muzikale vernieuwers om rekening te houden met de sterke effecten van verwachtingen van luisteraars  en met hun verwachtingen te spelen.  Vanuit de contrastieve valentietheorie mogen luisteraars op het verkeerde been gezet en zelfs onderuit geschopt worden. Maar als ze wankelen of vallen, moeten ze daarna wel ervaren dat ze vleugels hebben of dat ze in een prachtig utopisch nest zijn gevallen.

Groningen, 17 mei 2012
Wiebo Brouwer