Live muziek van Marieke Grotenhuis bij filminstallatie De Toverlantaarn

Muziek van componist Anke Brouwer, uitgevoerd door Marieke Grotenhuis.

VEENPROEF XL

Utopisch Nest presenteert op zondag 2 december vanaf 16.00 uur in een doorlopend programma inclusief diner werk van Anke Brouwer, Martijn Engelbregt en Jonas Staal tijdens de VEENPROEF XL in Scheltema Complex, Leiden.

Een jaar lang heeft muziektheatergezelschap de Veenfabriek zich de vraag gesteld: Geloven we nog in de samenleving? In het eerste weekend van december wordt dit jaarthema afgesloten met twee avonden vol muziek, theater, beeldende kunst, politiek en discussie.

Utopisch Nest is het samenwerkingsverband tussen Museum De Lakenhal en muziektheaterensemble de Veenfabriek uit Leiden. Utopisch Nest organiseert drie projecten per jaar waarin beeldend kunstenaars worden gekoppeld aan de thema’s en muziektheaterpraktijk van de Veenfabriek en waarin theatermakers zich verhouden tot een programmaonderdeel of de collectie van Museum De Lakenhal. Wetenschappers spelen een onmisbare rol in de processen die tijdens deze projecten ontstaan.

Anke Brouwer maakte samen met Michiel Keller de muziekfilm De Toverlantaarn in het kader van de gelijknamige tentoonstelling in Museum De Lakenhal. Deze muziekfilm wordt op 2 december nog eenmaal, met live muziek van accordeoniste Marieke Grotenhuis, uitgevoerd.

Martijn Engelbregt onthult NIETS IS GENOEG, als reactie op de voorstelling IK WIL MIJN GELD TERUG van de Veenfabriek.

Jonas Staal geeft als vooruitblik op zijn New World Summit Leiden een lezing op muziek van Paul Koek. New World Summit Leiden vindt plaats op 29 december a.s. in de Waag, Leiden. Staal reageert daarmee op het jaarthema Geloven we nog in de samenleving? van de Veenfabriek.

Reserveren zo 2 dec aanvang 16:00 uur

Locatie Scheltema Leiden, Marktsteeg 1, Leiden

Entree € 25,- (incl maaltijd)

Kaarten: reserveren@veenfabriek.nl / 071 – 33 18053 (reserveren verplicht)
(VEENPROEF XL vindt ook plaats op 1 december met een ander programma, dan is de aanvang 18:00 uur.
Bekijk het volledige programma op www.veenfabriek.nl)

De magische illusies van de toverlantaarn vormen het vertrekpunt voor het project van componist Anke Brouwer (1975) voor Utopisch Nest 2012. Zij kreeg de uitnodiging om iets met muziek te doen bij de tentoonstelling ‘Lanterna Magica’ in Museum De Lakenhal. “Toen ik die plaatjes van de toverlantaarn bekeek, zag ik hoe er met beperkte middelen beweging wordt gesimuleerd”, vertelt Brouwer. “Dat wilde ik ook doen, maar dan op een eigentijdse manier. Daarom heb ik een filmer bij dit project betrokken. Eigenlijk wil ik al heel lang iets met film doen.

Beluister het interview met Anke Brouwer op radio 4 – Viertakt van vrijdag 15 juni 2012 hier

Brouwer koos ervoor samen te werken met accordeonist Marieke Grotenhuis. “Ze kan zulke bijzondere klanken uit haar instrument halen. Ik vind haar een geweldig musicus. Het geluid van een accordeon refereert bovendien aan dat van de orgeltjes die vaak worden gebruikt bij een toverlantaarnvoorstelling. Daarbij komt dat accordeongeluid zich goed leent voor elektronische bewerking.”

Inspiratiebron voor Anke Brouwer:
Artikel uit New Scientist.com met geluidsfragmenten – Music special: Five great auditory illusions hier

Muziek en verwachtingen
Bij het bezoek aan een concert spelen  sociale,  muziekinhoudelijke,  affectieve  en intellectuele aspecten een rol.  Muziek kan in al deze aspecten aan de verwachtingen voldoen maar het kan er ook boven uit stijgen. Naar zulke muziek die ons in positieve zin verrast, moeten we streven.

Uit wetenschappelijk onderzoek over de appreciatie  van muziek komt de indruk naar voren dat mensen niet graag verrast willen worden door muziek. In het algemeen lijkt te gelden  “hoe bekender hoe mooier ”.  Dit staat bekend als  het “loutere blootstellingseffect” .  Bij muziek die we al kennen komen de verwachtingen over het verdere beloop steeds  uit, en het is belonend om gelijk te krijgen.  Via een associatief leerproces wordt dan het luisteren naar zo’n  stuk steeds  prettiger ervaren.  Het verschijnsel dat mensen steeds herhaalde muziek mooier vinden dan nieuwe muziek, en des te mooier naarmate de muziek vaker is herhaald, treedt zelfs  op bij Alzheimer patiënten die zich niet bewust kunnen herinneren de muziek eerder gehoord te hebben.

Ook afgezien van het loutere blootstellingseffect luisteren mensen heel graag naar bekende muziek en natuurlijk vooral naar hun favoriete muziek.  De belonende waarde hiervan is in hersenonderzoek aangetoond uit de activatie van beloningscentra diep in de hersenen  zoals de nucleus accumbens en de insula.

Maar er is hoop. Soms wordt juist het niet uitkomen van verwachtingen positief gewaardeerd en grappig genoeg kan daar dan weer eindeloos van worden genoten, zelfs als de verrassing  –voor het bewustzijn-  al lang geen verrassing meer  is.  Een klassiek voorbeeld is de muzikale huivering (frisson):  kippenvel en rillingen van genot veroorzaakt door een plotselinge uitbarsting in een overigens langzaam en rustig stuk muziek.  Er is dan vaak een combinatie van  ritmische, harmonische en dynamische afwijkingen van de verwachte voortzetting.  De verklaring vanuit de contrastieve valentietheorie van David Huron is dat een sterke positieve emotionele  ervaring met vlak daarvoor een sterke negatieve primaire emotionele reactie, uiteindelijk veel  positiever wordt beleefd dan een sterke positieve ervaring  die al verwacht werd.

In meer algemene zin is dan ook het advies aan muzikale vernieuwers om rekening te houden met de sterke effecten van verwachtingen van luisteraars  en met hun verwachtingen te spelen.  Vanuit de contrastieve valentietheorie mogen luisteraars op het verkeerde been gezet en zelfs onderuit geschopt worden. Maar als ze wankelen of vallen, moeten ze daarna wel ervaren dat ze vleugels hebben of dat ze in een prachtig utopisch nest zijn gevallen.

Groningen, 17 mei 2012
Wiebo Brouwer

Utopisch Nest heeft componist Anke Brouwer (Groningen, 1975) gevraagd om te reageren op de tentoonstelling Toverlantaarns van De Lakenhal. Geïnspireerd door met name de afbeeldingen van verwrongen gezichten uit deze collectie 18e eeuwse toverlantaarnplaatjes besloot Brouwer tot samenwerking met filmer Michiel Keller.

Het eindresultaat zal van 17 juni t/m 12 augustus doorlopend worden getoond in een installatie met aparte live uitvoeringen van accordeonist Marieke Grotenhuis op 17 en 24 juni en tijdens de museumnacht op 30 juni.

zo 17 juni 14.00 uur premiere van De Toverlantaarn in Museum De Lakenhal van Anke Brouwer en live optreden van accordeonist Marieke Grotenhuis. Kijk bij agenda voor het volledige programma.

Sinds 2003 heeft Anke meegewerkt aan een aantal opera- en muziektheater-producties. Ze arrangeerde de muziek voor de voorstelling Sentimenti van ZT Hollandia (premiere RuhrTrieënale 2003) en schreef een kinderopera in opdracht van het Concertgebouw (Ten Oosten van de Zon, ten Westen van de Maan, 2005). In 2006 maakte Anke samen met Boukje Schweigman de muziektheatervoorstelling Sottenschip (Korzo/De Veenfabriek).

Voor de theatervoorstelling HOEK (2007) werkte Brouwer opnieuw samen met Schweigman. Later dat jaar schreef Anke de muziek voor de  uziektheatervoorstelling Ovidius Hijgt voor het accordeon/zangduo !Ynx (Marieke Grotenhuis en Christina Völtl), regie Hans van den Boom.Voor de opera La Commedia (2008) van Louis Andriessen componeerde Anke de elektronische geluidsfragmenten.

Voorbeelden van autonoom werk:
Voor David Kweksilber Bigband schreef ze Atalanta & Hippomenes (premiere Holland Festival 2008). In opdracht van het Fonds voor de Scheppende Toonkunst schreef Anke Wakker, voor tenor, orkest en elektronica (uitgevoerd door Marcel Beekman en het Radio Philharmonisch Orkest o.l.v. Micha Hamel, Nederlandse Muziekdagen 2008). Voor het Asko o.l.v. Etienne Siebens componeerde Brouwer Nacht (premiere 12 november 2009, Muziekgebouw aan ‘t IJ). Van 2010 tot 2011 werkte Brouwer in opdracht van het Fonds voor de Podiumkunsten als Composer in Residence bij muziektheatergezelschap De Veenfabriek. Daar werkte ze onder andere mee aan de voorstellingen Candide (Schauspielhaus Bochum 2010), In de Tijd van Tijgers (Paul Koek/Lizzy Timmers 2011) en Drei Schwestern (Schauspielhaus Bochum 2011).

Momenteel werkt Anke Brouwer aan een compositie voor de Radio Kamer Philharmonie & mannenkoor o.l.v. James MacMillan (uitvoering Vredenburg, juni 2012).